Het pokkenvaccin
De wereld pokkenvrij dankzij vaccins
De grootste massamoordenaar aller tijden? De pokken. Doorheen de geschiedenis heeft het variola-virus miljoenen doden op z’n kerfstok. Ongeveer één op de drie geïnfecteerden stierf. Overlevers hadden vaak permanente littekens, vooral in het gezicht. Velen werden blind. Sinds 1980 leven we in een pokkenvrije wereld. Een triomf voor de wetenschap.
Op wereldreis
De oorsprong van de ziekte is onbekend. Maar op basis van een pokkenachtige uitslag die op drie mummies is teruggevonden, denkt men dat pokken dateert uit het Egyptische Rijk rond de derde eeuw voor Christus.
Doorheen de eeuwen begon het virus aan een wereldreis. Zo doken ze rond 600 na Christus op in Japan als gevolg van de toegenomen handel met China en Korea. De Arabische expansie vanaf de 7de eeuw zaaide de ziekte uit over heel Noord-Afrika, Spanje en Portugal. Vervolgens verspreidden de kruisvaarders de pokken over heel Europa in de 11de eeuw. De Europese ontdekkingsreizigers introduceerden het virus in de 16de eeuw in Zuid- en Midden-Amerika.
In 1796 zag het pokkenvaccin het licht. Die uitvinding legde meteen de basis voor de vaccinwetenschap.
Een wereldwijd uitroeiingsprogramma
In 1959 vatte de Wereldgezondheidsorganisatie het plan op om de wereld van pokken te verlossen. Op dat ogenblik waren – dankzij vaccinaties – Noord-Amerika en Europa al pokkenvrij. Helaas gooiden een gebrek aan fondsen, personeel en goede vaccins roet in het eten. In de jaren 60 waren er nog lokale uitbraken in Zuid-Amerika, Afrika en Azië.
Een nieuw, ambitieuzer uitroeiingsprogramma begon in 1967. Een combinatie van meer lokale laboratoria om het vaccin te produceren, een beter opsporingssysteem, massale mobiele vaccinaties en veel lokale informatiecampagnes klaarden de klus dit keer wél.
In 1971 waren pokken in Zuid-Amerika uitgeroeid, Azië (1975) en tenslotte Afrika (1977) volgden in hetzelfde decennium.
De laatste onfortuinlijken
Ali Maow Maalin uit Somalië, een ziekenhuiskok, was de laatste persoon die op natuurlijke wijze pokken opliep. Dat gebeurde toen hij in 1977 twee patiënten met pokken begeleidde van het ziekenhuis naar het plaatselijke pokkencentrum. Malin werd geïsoleerd en herstelde volledig. Hij stierf aan malaria op 22 juli 2013 tijdens zijn werk in de campagne om polio uit te roeien.
De twijfelachtige eer van de laatste pokkenpatiënt viel echter te beurt aan Janet Parker. Zij werkte als medisch fotograaf aan een Engelse universiteit, één verdieping boven de afdeling waar men onderzoek naar pokken deed. Ze werd ziek in augustus 1978, en stierf precies één maand later. Later onderzoek suggereerde dat ze ofwel besmet was geraakt via de lucht in het aircosysteem van het laboratorium, of door direct contact tijdens een bezoek aan de verdieping lager.
In 1980 verklaarde de Wereldgezondheidsorganisatie de wereld officieel pokkenvrij. Zonder twijfel één van de grootste medische en humanitaire prestaties van de twintigste eeuw.
Referenties
- Schleiff M, Olateju A, Decker E, Neel AH, Oke R, Peters MA, Rao A, Alonge O. A multi-pronged scoping review approach to understanding the evolving implementation of the Smallpox and Polio eradication programs: what can other Global Health initiatives learn? BMC Public Health. 2020 Dec 18;20(Suppl 4):1698. doi: 10.1186/s12889-020-09439-1.
- Riedel S. Edward Jenner and the history of smallpox and vaccination. Proc (Bayl Univ Med Cent). 2005 Jan; 18(1): 21–25.
- Vlaams Parlement en viWTA. Dossier 15. Een prik voor het leven. 2008.
- Lernout T, Theeten H, Leuridan E, Van Damme P. Do vaccines save lives? Yes they do! Acta Med Port. 2014 Mar-Apr;27(2):160-2.
- Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), The smallpox Eradication Programme – 1966-1980
- WHO Smallpox vaccines
- WHO Poliomyelitis.