Het coronavaccin: ontwikkeling

Hoe konden we op minder dan één jaar tijd een nieuw vaccin ontwikkelen? Dit is het verhaal van een van de grootste medische prestaties ooit.

De coronavaccins: triomf van menselijk vernuft

Normaal gezien duurt het ruim tien jaar om een vaccin op de markt te krijgen. Hoe kon het nu plots in minder dan één jaar? Dat sommigen twijfelen aan de veiligheid van de coronavaccins, is dan ook begrijpelijk. En toch: tijdens de ontwikkeling zijn geen bochten afgesneden of stadia overgeslagen. Dit is het verhaal van een van de grootste medische prestaties ooit.

Van Wuhan tot de woonkamer

Op 30 december 2019 maakten de autoriteiten in het Chinese Wuhan melding van een onbekende longontsteking. Bijna alle patiënten hadden dezelfde voedselmarkt bezocht. De markt werd gesloten, maar de aandoening bleef zich uitbreiden. Wat was er aan de hand? Alles wees in de richting van een nieuw virus.

Enkele dagen later al postten virologen uit Shanghai het volledige genetische paspoort van het virus op GenBank, een publieke internationale databank. Die informatie was ongelooflijk belangrijk: het was het startsein voor de zoektocht naar tests, geneesmiddelen en een vaccin.

De ziekteverwekker bleek te behoren tot de coronavirussen: een broertje van de SARS- en MERS-virussen. Daarom kreeg het de naam SARS-CoV-2. De ziekte die het virus veroorzaakt, noemen we sindsdien COVID-19 van ‘coronavirus disease 2019’. De rest van het verhaal kennen we intussen.

Drie deeltjesversnellers

Het was van bij het begin van de pandemie duidelijk dat er een sleutelrol was weggelegd voor een vaccin. Alleen: de normale procedure om tot een vaccin te komen, neemt zo’n tien jaar (of zelfs nog langer) in beslag. En dat is meteen een van de meest gehoorde zorgen van twijfelaars. Zijn er geen bochten afgesneden? Zijn de kwaliteitsnormen wel gerespecteerd?

Die ongelooflijke snelheid valt nochtans perfect te verklaren:

Tijdsdruk

Reden nummer één is duidelijk: de tijdsdruk. Het vaccindossier kwam meteen overal bovenaan de stapel te liggen. Onderzoekers, vaccinontwikkelaars en overheden sloegen de handen ineen om de normale procedures te versnellen. Al snel ontstonden internationale samenwerkingen en overheidsmaatregelen om de ontwikkelingstermijn drastisch in te korten.

Er werd op meer dan één paard ingezet

Tientallen academische labs, onderzoeksinstellingen, ziekenhuizen en biotechnologische en farmaceutische bedrijven gingen meteen aan de slag met verschillende technologieën. Sommige onderzoeksorganisaties en farmabedrijven hadden al ervaring opgedaan met SARS en MERS, anderen vertrokken vanuit technologieën waarmee ze beter vertrouwd waren. Ze moesten dus niet van nul beginnen. Anders gezegd: vandaag plukken we de vruchten van jarenlang wetenschappelijk onderzoek.

Fasen in vaccinontwikkeling en -productie

Een derde belangrijke versneller zit ‘m in de volgorde van de fasen in vaccinontwikkeling en -productie. Normaal lopen die achter elkaar, wat de lange doorlooptijd verklaart. De snelle vaccins danken we aan een herdacht proces: veel fases lopen nu gelijktijdig. En ironisch genoeg helpt het virus zélf ook een handje: omdat het wereldwijd circuleert, is er aan proefpersonen geen gebrek.

Verdere ontwikkeling

Midden november 2020 waren er al 212 COVID-19-vaccins in ontwikkeling. 48 daarvan hadden al de stap gezet naar de klinische fase, 11 zaten in fase 3 van het klinisch onderzoek. Daar wordt de effectiviteit van de vaccins getest bij duizenden tot tienduizenden mensen. In die studies krijgt een deel van de vrijwilligers een echt vaccin, een ander deel een nepvaccin (placebo). Door de uiteindelijke infectiegraad en symptomen tussen beide groepen te vergelijken, kan men nagaan hoe werkzaam het vaccin is.

In december 2020 werd het vaccin van Pfizer-BioNTech goedgekeurd door Europa. Daarna volgden Moderna en AstraZeneca. En anderen zijn op komst …

Lees hier later meer over de ontwikkeling van vaccins.

Referenties

Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 isolate Wuhan-Hu-1, complete genome. NCBI Reference Sequence: NC_045512.2. www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/NC_045512.
Wu F, Zhao S, Yu B, Chen YM, Wang W, Song ZG, Hu Y, Tao ZW, Tian JH, Pei YY, Yuan ML, Zhang YL, Dai FH, Liu Y, Wang QM, Zheng JJ, Xu L, Holmes EC, Zhang YZ. A new coronavirus associated with human respiratory disease in China. Nature.2020 Mar;579(7798):265-269. doi: 10.1038/s41586-020-2008-3.
Sciensano Fact Sheet COVID-19 disease (SARS-CoV-2 virus). 14 june 2020, Version 5.
Drosten C, Günther S, Preiser W, van der Werf S, Brodt HR, Becker S, et al. Identification of a novel coronavirus in patients with severe acute respiratory syndrome. N Engl J Med. 2003 May 15;348(20):1967-76. doi: 10.1056/NEJMoa030747.
Liu Z, Xiao X, Wei X, Li J, Yang J, Tan H, Zhu J, Zhang Q, Wu J, Liu L. Composition and divergence of coronavirus spike proteins and host ACE2 receptors predict potential intermediate hosts of SARS-CoV-2. J Med Virol. 2020 Jun;92(6):595-601. doi:10.1002/jmv.25726
World Health Organization (WHO). Draft landschape of COVID-19 candidate vaccines.
Roelens T, Cockx R, Fluit A. De race naar het vaccin. De Tijd. 3 september 2020.
Pfizer. Dossier Corona.
Janssen. The Road to a Vaccine.
Website BioNTech, COVID-19.
Sertyn P, Eckert M. De eindspurt naar het coronavaccin. De Standaard. 5 september 2020.

Op weg naar een universeel griepvaccin

Ga haar het vorige verhaal

Infectieziekten bepaalden geschiedenis van de mens

Ga naar het volgende verhaal